-
-
- Baile
Gaelach
CEARTA
TEANGA & CULTÚIR SAN EORAIP NUA
Léacht
a thug Dónall Ó Riagáin ag Daonscoil na Mumhan
i Rinn Ó gCuanach
ar an Aoine, 22 Lúnasa 2003
Nuair
a chuir Séamas de hÍde glaoch orm roinnt míonna
ó shin ag iarraidh orm an léacht seo do thabhairt,
ní dúirt sé liom cad a bhí i gceist
aige leis an téarma, 'an Eoraip', ná níor chuireas
ceist air óir d'oir sé dom bheith saor chun déileáil
le tuiscintí difriúla ar an Eoraip.
Cá
bhfuil an Eoraip?
Cá bhfuil an Eoraip? A leithéid de cheist amaideach,
a déarfadh daoine áirithe! B'fhéidir go bhfuil
sí amaideach agus b'fhéidir nach bhfuil. Dúirt
an Ginearál de Gaulle uair amháin gurbh é a
thuig seisean ná an chuid sin den domhan ó Sléibhte
Ural go dtí na hAsóir. B'fhéidir nach raibh
eolas aige ar na Blascaodaí! Táimid soiléir
go maith faoi theorainn iartharach na hEorpa agus soiléir
go leor faoi theorainn thuaisceartach na mór-roinne freisin.
Ach féach an deisceart! Áirítear Málta
mar chuid den Eoraip siúd is go bhfuil cuid den Túinéis
níos faide ó thuaidh ná é agus gur teanga
Sheimíteach í an Mháltais. Is dócha
gurb í an stair agus creideamh Críostaí na
Máltach a thugann orainn an t-oileán agus a mhuintir
a áireamh mar chuid den Eoraip. Ballstát de chuid
Chomhairle na hEorpa í an Rúis siúd is go bhfuil
an chuid is mó den tír san Áis. Bhíos
ag tabhairt léachta cúpla bliain ó shin ag
comhdháil in Abakan, príomhchathair na Khakáise
- poblacht de chuid Chomhnaidhm na Rúise atá suite
i ndeisceart na Sibéire agus í ó thuaidh ón
Mongóil. Ba thar ceann Chomhairle na hEorpa a bhíos
ann agus bhí sé de mhí-stuaim agam ag pointe
amháin an nath, 'sinne Eorpaigh', a úsáid.
Thugas faoi deara aoibh an gháire ar aghaidheanna an lucht
éisteachta. Cé a thógfadh orthu é agus
mé i gceartlár na hÁise? Ach fós bhíos
i mballstát de chuid Chomhairle na hEorpa, a raibh a phríomhchathair
san Eoraip! Níl an saol simplí ná baol air.
Is é an dála céanna é i gcás
na Tuirce. Dlúthchuid den Eoraip í iarthar na tíre,
mar a bhfuil ceann de chathracha móra na Críostaíochta
- cathair Chonstaintín nó Istanbul mar a thugtar uirthi
go coitianta inniu. Ach is cuid den Mheán-Oirthear gan aon
agó an chuid eile den Tuirc. Tá tíortha eile
atá níos faide soir ó dheas ná an Tuirc
ina mballstáit de Chomhairle na hEorpa - an tSeoirsia, an
Airméin agus Azerbaijan - agus meon Eorpach ag formhór
a gcuid saoránach. Mar sin caithfear meon agus aigne an duine
a thabhairt san áireamh chomh maith le cúinsí
geografacha. Is cinnte gur leithne go mór í an Eoraip
ná an tAontas Eorpach gona cúig bhallstát déag.
Nuair a ghlacfar leis na ballstáit nua an bhliain seo chugainn
ní bheidh fós ann ach 25 tír. Tá 44
ballstát ar Chomhairle na hEorpa.
Bagairt
ar Bheotheangacha
Áirítear
go bhfuil thart faoi 6,000 beotheanga ar domhan faoi láthair.
Agus níl ach 3% díobhsan ina dteangacha Eorpacha.
Deir scoláirí móra linn go bhfuil an-bhaol
ann go gcaillfear formhór de theangacha an domhain le linn
an chéid seo. Luaitear figiúr chomh hard le 90% de
theangacha i mbaol. Fiú amháin, scoláirí
'dóchasacha', ar nós David Crystal, tá eagla
orthu go gcaillfear ar a laghad leath de bheotheangacha na cruinne
le linn an 21ú céad . Tá dhá thátal
le baint againne, Eorpaigh, as seo - nach bhfuil ach sciar beag
de theangacha an domhain againn agus toisc gur mór-roinn
shaibhir sinn gur mó ná riamh an dualgas morálta
atá orainn iadsan a chaomhnú ar mhaithe le cearta
lucht a labhartha agus ar mhaithe le héagsúlacht agus
le saibhreas teanga ár muintire a thabhairt slán.
Cearta
Teanga
Ach
baineann sé seo lenár ndualgas an timpeallacht chultúir
agus teanga a chaomhnú. Ceist ar leith í cearta teanga
agus cultúir daoine. Cuimhnímis go dtagann cearta
ón nádúr nó ó Dhia. Mar shampla,
tá ceart ag gach duine a theanga féin a úsáid.
Ceist eile í an aithníonn an stát, ar saoránach
de é, an ceart sin. Ní chruthaíonn an dlí
an ceart: aithníonn sé é. Agus ní aitheantas
go cur i bhfeidhm an chirt. An dea-scéal atá ann ná
go bhfuil cearta teanga á n-aithint anois ag níos
mó stát agus ag níos mó eagraíochtaí
idirnáisiúnta ná riamh cheana. Tá sé
seo le feiceáil sa dlí i dtíortha éagsúla
agus go deimhin in ionstraimí idirnáisiúnta
dlí.
Catagóirí
Teanga
Má
tá suas is anuas le 300 theanga dhúchais á
labhairt san Eoraip, ní hionann cás dóibh uile.
Caithfear a admháil nach bhfuil critéir chinnte ann
a leagann amach cad is teanga ann agus cad is canúint ann.
Beidh teangacha/canúintí ann i gcónaí
a mbeidh comharthaí ceiste nó ceo ag crochadh os a
gcionn. Ní miste na pobail teanga Eorpacha a roinnt i gcatagóirí
áirithe:
1
Pobail a úsáideann teangacha oifigiúla an stáit
ina bhfuil cónaí orthu Áirím orthu seo
teangacha, ar teangacha oifigiúla iad i dtír amháin
nó i dtír eile agus atá dá labhairt
ag na milliúin e.g. an Fhraincis, an Iodáilis, an
Spáinnis, an Phortaingéilis, an Ísiltíris
agus, ar ndóigh, an Béarla. Tá cuid de na teangacha
seo á labhairt go fairsing ar mhór-ranna eile e.g.
an Spáinnis, an Fhraincis agus an Béarla. Thairis
sin, tá teangacha oifigiúla eile nach bhfuil chomh
forleathan céanna e.g. an Ghréigis, an Fhionlainnis,
an tSlóivéinis agus an tSualainnis.
2
Pobail a úsáideann teangacha oifigiúla stáit
atá neamhfhorleathan de réir critéir idirnáisiúnta
ar bith Áirím anseo an Ghaeilge, an Lucsamburgais
agus an Mháltais.
3
Pobail a bhfuil cónaí orthu i stát amháin
agus a úsáideann teanga atá neamhfhorleathan
taobh istigh den stát e.g. na Breatnaigh sa Ríocht
aontaithe, na Briotánaigh san Fhrainc, na Friulaigh san Iodáil.
4
Pobail a bhfuil cónaí orthu i ndá stát
nó níos mó agus a úsáideann teanga
atá neamhfhorleathan taobh istigh den stáit uile e.g.
Occitánaigh san Fhrainc, sa Spáinn agus sa Iodáil,
na Sámi san Iorua, sa tSualainn, san Fhionlainn agus sa Chomhnaidhm
Rúiseach.
5
Pobail a labhraíonn teanga ar teanga mionlaigh í sa
stát ina bhfuil cónaí orthu ach atá
ina mórtheanga i stát eile e.g., Gearmáiniseoirí
sa Danmhairg agus sa Bheilg, Gréigiseoirí san Iodáil,
Ungáirigh sa Rómáin.
6
Pobail a labhraíonn teangacha dúchasacha Eorpacha
nach féidir a lua le haon stát ar leith Orthusan tá
na teangacha Giúdacha (i.e. Giúdais agus Judeo-Spáinnis)
agus teangacha na nGiofóga e.g. Rom agus Sinti.
7
Inimircigh a tháinig chun na hEorpa le céad bliain
anuas agus a labhraíonn teangacha neamh-Eorpacha e.g. Arabaigh
san Fhrainc, Moloccaigh san Ísiltír agus lucht labhartha
Urdu sa Ríocht Aontaithe.
Teangacha
na nInimirceach
Chun
críche na cainte seo, ní phléifidh mé
leis an gcatagóir dheiridh seo toisc na difríochtaí
atá idir cás na ndaoine seo agus cás na bpobal
teanga eile. Ní hionann cearta teanga duine ina thír
dhúchais agus a chearta teanga i dtír eile. Dá
dtéinn chun cónaí san India nó sa Nigéir,
ní bheinn ag súil go gcuirfeadh rialtais na dtíortha
sin Gaelscolaíocht ar fáil do mo pháistí,
rud a mbeinn ag súil leis abhus in Éirinn. Ach tá
cearta teanga áirithe ann i gcónaí - ceart
an duine chun a theanga a úsáid ina shaol príobháideach
nó clainne agus chun an teanga a mhúineadh dá
pháistí. Thairis sin, ní cóir duine
a chúiseamh nó a chur ar triail trí mheán
teanga nach dtuigeann sé . Má tá grúpa
mór inimirceach ina gcónaí gar dá chéile
bheadh cás maith acu a éileamh go múinfí
a dteanga dhúchais dá bpáistí sna scoileanna.
Ní miste a rá go gceiltear cearta teanga ar inimircigh
go minic. Má tá oibrithe uainn inár dtíortha
ó mhór-ranna eile, cuimhnímis go ngabhann oibleagáidí
leis an gcuireadh isteach a thugaimid dóibh.
Éagsúlacht
Teanga mar Fheiniméan Eorpach
Tá
rud amháin glan-soiléir. Tá éagsúlacht
teanga mar ghnáth-fheiniméan san Eoraip. Má
fhágaimid i leataobh micristáit, dála Andorra
gus Liechtenstein is í an Íoslainn an t-aon stát
san Eoraip nach bhfuil pobal éigin ann a labhraíonn
teanga Eorpach éigin seachas mórtheanga an stáit.
Tá ocht mionlach teanga san Fhrainc, cúig cinn araon
sa Ghearmáin agus sa Ríocht Aontaithe, trí
cinn déag san Iodáil agus suas le 170 sa Chomhnaidhm
Rúiseach. Mar sin is léir go bhfuil aontacht na h
Eorpa agus buanú na síochána is an deáchaidrimh
idir náisiúin éagsúla ag brath cuid
mhór ar ár gcumas mar Eorpaigh chun freastal ar an
éagsúlacht iontach teanga agus cultúir atá
againn.
Tá
rún agam féachaint ar conas tá cearta seo dá
n-aithint agus dá gcur i bhfeidhm i dtíortha éagsúla
agus ag eagraíochtaí idirnáisiúnta.
Cearta
Teanga sna Stáit agus sna Réigiúin
Féachaimis
ar na stáit i dtús báire agus ar na réigiúin
taobh laistigh de na stáit. Ní miste a thabhairt chun
cuimhne go bhfuil córas rialtais feidearálach nó
réigiúnach in a lán stát agus gur ag
leibhéal réigiúnach seachas ag leibhéal
lárnach a shocraítear ceisteanna mar mhúineadh
teangacha agus úsáid teangacha san earnáil
phoiblí.
Is
dócha gurb iad an Spáinn, an Fhionlainn agus an Eilvéis
na tíortha is fearr chun freastal ar chearta teanga. Tá
riar maith féinrialtais ag na Catalónaigh, ag na Gailísigh
agus ag na Bascaigh agus tá na teangacha dúchasacha
seo ar chomhchéim oifigiúlachta leis an Spáinnis.
Tá polasaithe láidre 'normálaithe' teanga á
gcur i bhfeidhm agus a rian le feiceáil. Siúd is nach
bhfuil ach 6% den daonra ina Sualainniseoirí san Fhionlainn,
aithnítear an tSualainnis mar theanga náisiúnta
le hais na Fionlainnise féin. Tá formhór na
Sualainniseoirí ina gcónaí i ndá cheantar
ar an gcósta thiar theas agus tá na ceantair seo dátheangach.
Tá ceithre theanga náisiúnta agus oifigiúil
ag an Eilvéis agus gach ceann acu oifigiúil sa réigiún
ina labhraítear í. Is ceadmhach aon cheann acu a úsáid
sa Pharlaimint Chomhfheidearálach.
Tá
stáit eile ann atá sách maith freisin. Áirím
orthusan an Ríocht Aontaithe, an Ísiltír, an
Iodáil agus an Ungáir. Tá socrú an-sibhialta
ag an nGearmáin agus ag an Danmhairg. Cosnaíonn an
Ghearmáin cearta teanga na nDanmhairgiseoirí i Schleswig
Theas agus cosnaíonn an Danmhairg cearta na nGearmáiniseoirí
i Schleswig Thuaidh.
Ar
ndóigh, caitear níos fearr le pobail teanga áirithe
ná le cinn eile, fiú amháin taobh istigh den
stát céanna. Is cinte gur fearr as atá na Breatnaigh
ná mar atá Gaeil na hAlban nó Gaeilgeoirí
Thuaisceart Éireann. I gcás na hIodáile tá
socruithe an-chothrom i bhfeidhm sa Südtirol agus i nGleann
Aosta ach is suarach le rá a bhfuil ar bun ag Rialtas na
hIodáile chun tacú le Sardo ná le Fürlan.
Is
minic comhaitheantas ag dhá theanga nó níos
mó. Tá aitheantas oifigiúil ag an Ísiltíris,
an Fhraincis agus an Ghearmáinis sa Bheilg ach is ar bhonn
réigiúnach atá an t-aitheantas tugtha. Is í
an Lucsamburgais teanga náisiúnta Ard-Diúcacht
Lucsamburg ach aithnítear freisin an Fhraincis agus an Ghearmáinis.
Tá an Mháltais agus an Béarla ar chomhchéim
i Málta. Is é an Béarla is mó a úsáidtear
i gcáipéisí dlíthiúla agus ar
fhógraí poiblí ach is í an Mháltais
is mó a chloistear ar na sráideanna.
Tá
polasaithe láidre athbheochana á gcur i bhfeidhm sna
trí phoblacht Bhailteach - an Eastóin, an Laitvia
and an Liotuáin. Go deimhin, bhí imní ar dhaoine
san iarthar faoin easpa aitheantais a bhí tugtha don Rúisis
agus do lucht a labhartha sna tíortha seo go dtí le
déanaí. Brú faoi theacht isteach san Aontas
Eorpach a thug ar rialtais na dtíortha seo a seasamh a mhaolú
méid áirithe.
Tá
tíortha ann ina bhfuil an teoiric a ghabhann le cearta teanga
go maith ach ina bhfuil bearna ollmhór idir an teoiric agus
an fhíor-staid. An Chomhnaidhm Rúiseach an sampla
is mó de seo. Tá an dlí sásúil
go maith sa Rúis ach de dheasca easpa tola nó easpa
acmhainní, ní chaitear go maith in aon chor le pobail
theanga áirithe. Cé a shéanfadh nach dtiteann
ár dtír féin isteach sa chatagóir seo
sách minic?
Ní
gnó dom anseo Acht na dTeangacha Oifigiúla 2002 a
phlé. Ní déarfad ach an méid seo. Ní
dhearbhaíonn an tAcht cearta teanga an tsaoránaigh.
Ábhar díomá mór domsa é seo.
Is Acht é atá dírithe ar úsáid
na dteangacha oifigiúla a riaradh. Má chuirtear i
bhfeidhm é go críochnúil agus le díograis,
ba chóir go ndéanfadh sé mórán
maitheasa chun cearta teanga a chinntiú. Ach an gcuirfear?
Ar
na tíortha is measa ó thaobh cearta teanga de tá
an Ghréig agus an Tuirc, dhá thír a shéanann
nach mór ar fad teangacha eile, seachas mórtheanga
an stáit, a bheith dá labhairt taobh istigh dá
theorainneacha. Níl an Fhrainc mórán níos
fearr. Cibé aitheantas atá ag teangacha réigiúnacha
na Fraince, is ar leibhéal réigiúnach amháin
atá sé (e.g. san Alsáis, i Languedoc-Roussillon
nó sa Bhriotáin) agus cuireann an lár-rialtas
bac leanúnach ar aon chéim chun tosaigh chun tacú
go praiticiúil leis na teangacha. Tá cúrsaí
sa Pholainn i bhfad ó bheith sásúil agus go
dtí le déanaí, ní raibh an tSlóvaic
ná an Phoblacht Seiceach mórán níos
fearr.
Cearta
Teanga ar Leibhéal Idirnáisiúnta
Féachaimis
anois ar na teangacha i gcomhthéacs na móreagraíochtaí
Eorpacha. Chun críche na cainte seo, díreoidh mé
ar cheithre mhóreagraíocht Eorpach - Comhairle na
hEorpa, an Eagraíocht um Shlándáil is Chomhoibriú
san Eoraip (nó an OSCE, mar is fearr aithne uirthi), Tionól
na Réigiún Eorpacha agus an Comhphobal Eorpach, nó
an tAontas Eorpach mar a thugtar air faoin a chló polaitiúil.
Tá
pointe tábhachtach eile ann nach miste a thabhairt chun cruinnis
ag an bpointe seo - an difríocht idir an dlí crua
agus an dlí bog. Tagann dlí crua i gceist nuair is
féidir leis na húdaráis duine a chúiseamh
i ngeall ar an dlí do bhriseadh nó nuair is féidir
le duine amháin duine eile nó na húdaráis
stáit a thabhairt chun cúirte agus faoiseamh nó
sásamh a éileamh i ngeall ar éagóir
a rinneadh. Sa dlí bog, áfach, leagtar amach cearta
nó prionsabail agus glacann rialtas tíre leo go foirmeálta.
Ní féidir, áfach, mórán a dhéanamh
chun sásamh a fháil má dhéanann rialtas
neamart sna dualgais ar ghlac sé leo. Is minic a bhíonn
dlí bog in ionstraimí dlí idirnáisiúnta.
Ná ceaptar, áfach, go bhfuil an dlí bog gan
éifeacht. Is le dlí bog a leagtar síos go minic
caighdeáin iompair nó lena ndéantar cearta
daonna, cearta teanga ina measc, a ríomhadh. Ón dara
cogadh domhanda i leith tá cearta an duine, á leagan
amach ag Eagraíocht na Náisiún Aontaithe agus
ag eagraíochtaí eile agus tá forbairt is soiléiriú
á ndéanamh orthu i gcónaí. Ní
maith le rialtas tíre ar bith go gcuirfí ina leith
go raibh cearta, a raibh glactha go hidirnáisiúnta
leo, á séanadh acu.
Comhairle
na hEorpa
Bunaíodh
Comhairle na hEorpa i 1949 mar uirlis chun Eoraip de chineál
úr a mhúnlú i ndiaidh an dara chogadh domhanda.
Tá mar phríomhaidhm ag an gComhairle aontacht níos
dlúithe a bhaint amach i measc a 44 ballstát chun
saoirse an duine aonair, saoirse pholaitiúil agus riail an
dlí a chinntiú. Ni mór cuimhneamh ar Chomhairle
na hEorpa mar eagraíocht idir-rialtasach seachas mar aontas
polaitiúil ann féin. D'ullmhaigh an Chomhairle thart
faoi 200 coinbhinsiún agus doiciméad dlíthiúla
idirnáisiúnta eile thar na blianta agus tugtar cuireadh
do na ballstáit iadsan a shíniú is a dhearbhú.
Ar an gceann is cáiliúla díobhsan tá
an Coinbhinsiún Eorpach um Chearta an Duine agus Saoirsí
Bunúsacha a Chosaint.
I
1992, ghlac an Chomhairle leis an gCairt Eorpach do Theangacha Réigiúnacha
nó Mionlaigh. Caithfidh aon stát a shíníonn
an Chairt agus a dhéanann í a dhaingniú glacadh
le prionsabail áirithe agus céimeanna ceapáirithe
a fheidhmiú chun tacú leis na teangacha atá
i gceist. Faoi mar is léir ó theideal na Cairte, baineann
sí le teangacha dúchasacha atá in úsáid
ar leibhéal réigiúnach amháin nó
ag mionlach taobh istigh den stát. Baineann sí chomh
maith le 'teanga oifigiúil nach n-úsáidtear
chomh forleathan ar a chríoch ar fad nó ar chuid dá
chríoch'. Cuireadh an abairtín sin isteach chun freastal
ar chás na Gaeilge. Obair in aisce a bhí ann a bhí
ann dúinne a d'éiligh go gcuirfí isteach í!
Tá an Chairt sínithe anois ag 30 ballstát de
chuid na Comhairle agus í daingnithe cheana féin ag
17 díobh ach níl Éire ina measc. Íorónta
go leor tá an Ríocht Aontaithe tar éis an Chairt
a shíniú is a dhaingniú agus tá forálacha
áirithe á gcur i bhfeidhm i gcás na Gaeilge
i dTuaisceart Éireann. Bhí sé de phribhléid
agam bheith i láthair i mBéal Feirste ag tús
na bliana seo nuair a chas na húdaráis Bhriotanacha
ar thoscaireacht ó COMEX, coiste saineolaithe Chomhairle
na hEorpa don Chairt, agus nuair a chaith siad mínithe a
thabhairt faoin dóigh ina raibh na forálacha á
bhfeidhmiú acu. B'in an chéad uair ó Phlandáil
Uladh i leith gur chaith na húdaráis Bhriotanacha
cuntas a thabhairt ar a bpolasaí i leith na Gaeilge do fhoras
idirnáisiúnta neamhspleách. Dála an
scéil, tá leagan breá Gaeilge den Chairt curtha
fáil ag Comhairle na hEorpa.
Tá
ionstraim eile ag Comhairle na hEorpa nach miste tagairt a dhéanamh
di - an Deilbh-Choinbhinsiún um Chosaint Cearta na Mionlach
Náisiúnta. Pléann an Deilbh-Choinbhinsiún
le raon leathan cearta, cearta teanga ina measc. Tá sé
sínithe ag 35 ballstát de chuid na Comhairle agus
tá sé daingnithe ag 28 díobh, Éire ina
measc. Níl an Deilbh-Choinbhinsiún gan a laigí.
Ní thugtar aon sainmhíniú ann ar cad is 'mionlach
náisiúnta' ann. Agus níl meicníocht
fheidhmithe an Deilbh-Choinbhinsiúin chomh láidir
le ceann na Cairte Eorpaí. Ach in ainneoin sin, is maith
ann é.
Thairis
sin ar fad, bíonn Comhairle na hEorpa ag plé le raon
ábhar ina measc polasaí teanga agus múineadh
teanga. Murab ionann is an Comhphobal Eorpach, ní dhéanann
an Chomhairle aon idirdhealú idir theangacha oifigiúla
agus teangacha neamhoifigiúla nó neamhfhorleathana.
Tá sárobair maidir le forbairt polasaí agus
modhanna múinte ar bun ag Rannóg Pholasaí Teanga
na Comhairle agus torthaí na hoibre ar fáil do chách.
Dála an scéil, is Éireannach agus duine le
Gaeilge, Joe Sheils, atá mar Cheann Rannóige.
OSCE
Bunaíodh
an Chomhdháil Um Shlándáil is Chomhoibriú
san Eoraip sna luath-seachtóidí agus cuireadh an focal
'Eagraíocht' sa teideal in ionad 'Comhdháil' i 1994.
Tá 55 ballstát san OSCE, ina measc Stáit Aontaithe
Mheiriceá, Ceanada agus iar-phoblachtaí an Aontais
Shóibhéidigh dála an Úisbéiceastáin
agus an Tuircméanastáin, le hais na dtíortha
atá ar Chomhairle na hEorpa. Bunaíodh an eagraíocht
chun na mórathruithe i lár agus in oirthear na hEorpa
a éascú agus go háirithe chun coimhlintí
a sheachaint. Eagraíocht ilinstitiúideach agus scaipthe
í an OSCE. Tá an ard-rúnaíocht i Vín
na hOstaire, an OIDHR [Oifig um Institiúidí Daonlathacha
agus Cearta Daonna] i Vársá agus an HCNM [Ard-Choimisinéir
um Mhionlaigh Náisiúnta] sa Háig. Ní
hiad cearta teanga an chloch is mó ar phaidrín an
OSCE ach mar sin féin, d'aithin an eagraíocht ar roinnt
ócáidí gur dlúthchuid de chearta daonna
iad cearta teanga. Tá sé seo le sonrú go soiléir
sa doiciméad a d'eascair as cruinniú mullaigh an OSCE
i gCóbanhávan i 1990. Aithnítear sa doiciméad
seo ceart na mionlach náisiúnta chun a dteangacha
dúchais a úsáid sa saol poiblí agus
sa saol príobháideach, eolas a fháil is a leathadh
sna teangacha sin agus a scoileanna is a n-institiúidí
cultúrtha féin a bhunú.
Is
ó oifig an Ard-Choimisinéara um Mhionlaigh Náisiúnta
a tháinig na doiciméid ba thábhachtaí
agus ba spéisiúla chugainn. Thóg an tArd-Choimisinéir
grúpa saineolaithe le chéile sna luath-nóchaidí
chun moltaí a chur le chéile faoi chearta na mionlach
náisiúnta i réimse an oideachais. Ní
cúram cumadóireachta a leagadh ar an ngrúpa
seo ach iarradh orthu gach ionstraim idirnáisiúnta
dlí cuí a scrúdú agus na cearta a bhí
ríomhtha iontu a chur le chéile. Mar thoradh air seo,
foilsíodh i 1996 Moltaí na Háige faoi Chearta
Oideachais na Mionlach Náisúnta. Dhírigh an
tArd-Choimisinéir a aird ar chearta teanga i gcoitinne ansin
agus cuireadh le chéile grúpa saineolaithe eile chun
scaoileadh faoin obair seo, mise ina measc. Moltaí Osló
faoi Chearta Teanga na Mionlach Náisiúnta an toradh
a bhí air seo, doiciméad a foilsíodh i 1998.
Tá na cáipéisí seo spéisiúil
sa mhéid go dtugann siad osamharc dúinn ar na cearta
a bhfuil glactha anois leo sa dlí idirnáisiúnta.
Tionól
na Réigiún Eorpach
Bunaíodh
Tionól na Réigiún Eorpach i 1985 agus í
mar aidhm aige guth láidir a thabhairt do na réigiúin
i múnlú na hEorpa agus comhoibriú éifeachtach
a éascú eatarthu. Tá 250 réigiún
ó 25 tír páirteach sa Tionól agus tá
ceanncheathrú na heagraíochta i Strasbourg. Toisc
go mbaineann cuid nach beag de na teangacha neamhfhorleathana le
réigiúin áirithe bhí an Tionól
riamh dearfach agus cuiditheach ó thaobh cearta teanga de.
Ghlac an Tionól le roinnt doiciméad polasaí
tábhachtacha. Ina measc tá Treoirlínte Polasaí
ar Theangacha Réigiúnacha is Mionlaigh, ar glacadh
leo ag Basel i 1996 agus an Rún ar Theangacha Réigiúnacha
is Mionlaigh ar glacadh leis ag comhdháil d'airí cultúir
na réigiún Eorpach i Nyon na hEilvéise i 2000.
Rún sách cuimsitheach an rún áirithe
seo a phléann le húsáid na dteangacha réigiúnacha
is mionlaigh san oideachas, sna tionóil réigiúnacha,
sa riarachán poiblí, i gcomharthaíocht phoiblí
agus i soláthar seirbhísí sláinte is
leasa shóisialaigh.
An
Comhphobal Eorpach
Féachaimis
anois ar an bhforas Eorpach is tábhachtaí ar fad -
an Comhphobal Eorpach. Bunaíodh an Comhphobal Eorpach do
Ghual agus Cruach i 1951. Sé bliana ina dhiaidh sin, i 1957,
bunaíodh an Comhphobal Eacnamaíochta Eorpach agus
an Comhphobal Eorpach do Fhuinneamh Adamhach. I 1992 ag Maastrict
na hÍsiltíre, fáisceadh na trí comhphobal
le chéile agus rinneadh díobh An Comhphobal Eorpach.
I 1997 ag Amstardam, bunaíodh an tAontas Eorpach chun aontacht
na hEorpa a thabhairt céim mhór eile chun tosaigh.
Leanadh den phróiseas ag Nice agus is dócha go dtabharfar
céim eile ar bhóthar na haontachta má éiríonn
leis an gcomhdháil idir-rialtasach a bheidh ag tosú
go luath. Cá bhfios dúinn nach Conradh Bhaile Átha
Cliath a thabharfar ar an gcéad chonradh eile óir
beidh uachtaránacht an Chomhphobail ag Éirinn sa chéad
leath den bhliain seo chugainn! Gual, cruach, eacnamaíocht
agus fuinneamh adamhach a bhí in intinn lucht bunaithe na
gcomhphobal. Ní ag smaoineamh ar theangacha ná ar
chultúr a bhíodar. Bhí rún ag Schumann
agus Monnet siar i 1951 go mbeadh aon teanga oibre amháin
ag an gComhphobal do Ghual agus Cruach - an Fhraincis. De réir
an bhéaloidis, b'iad na Pléimeannaigh a thóg
raic faoi seo. Tír dhátheangach a bhí sa Bheilg
agus ní raibh aon tslí ann in a dtabharfaí
céim suas do theanga amháin agus neamart a dhéanamh
ar an teanga eile. Mar sin, socraíodh ar cheithre theanga
oifigiúil is oibre - an Fhraincis, an Ísiltíris,
an Ghearmáinis agus an Iodáilis.
Teangacha
sna Conarthaí agus Teangacha Oifigiúla is Oibre
Ní
mór atá sna conarthaí faoi chúrsaí
teanga. Ríomhtar in Airteagal 314 den Chonradh ag bunú
an Chomhphobail Eorpaigh na teangacha ina bhfuil leaganacha údarásacha
den Chonradh. Tá dhá theanga déag luaite -
an Fhraincis, an Ghearmáinis, an Iodáilis, an Ollainnis
(nó an Ísiltíris, más fearr leat an
t-ainm a thugann lucht labhartha na teanga uirthi), an Béarla,
an Danmhairgis, an Fhionlainnis, an Ghréigis, an Phortaingéilis
, An Spáinnis, an tSualainnis agus an Ghaeilge. Deir Airteagal
21 den Chonradh céanna gur féidir le saoránach
den Aontas scríobh chuig aon cheann de institiúidí
an Aontais i gceann de na teangacha atá luaite in Airteagal
314 agus freagra a fháil sa teanga chéanna.
Níl
na teangacha oifigiúla ná oibre luaite sna conarthaí.
Is i Rialachán de chuid Chomhairle na nAirí atá
siadsan liostáilte - Rialachán 1/58 agus é
leasaithe thar na blianta. Tá aon cheann déag luaite
anseo - an dá cheann déag ina bhfuil leaganacha údarásacha
de na conarthaí, lúide an Ghaeilge. Cad a bhain don
Ghaeilge? Chun freagra a fháil air sin, níor dul siar
go dtí 23 Iúil 1971, nuair a scríobh an Dr.
Pádraig Ó hIrghile TD, a bhí ina Aire Gnóthaí
Eachtracha ag an am, chuig an Coimisiún. Stádas na
Gaeilge sa Chomhphobal a b'ábhar don litir. Leag an tAire
amach seasamh an Rialtais:
"……
My Government considesr it to be a matter of the greatest importance
that the primary position accorded in our Constitution to the Irish
language should be reflected in a suitable and specific recognition
to be incorporated in the agreed provisions for the languages of
the enlarged Communities. Indeed ,I can say that, having regard
to the unique position of the Irish language in our national culture,
both our Parliament and people would expect that such recognition
be given.
The
Government consider that this could most suitably be done by having
Irish designated as an official language of the enlarged Communities.
We fully realise that the official translation into Irish of all
Community acts could give rise to serious problems of a practical
nature. We would, therefore, propose that, while provision would
be made for Irish as an official language, there should also be
provision to limit the extent to which Irish translations of Community
texts would have to be prepared.
What
we have in mind here is that there should be an authentic text of
the accession treaty in Irish and that official texts in Irish of
the existing Treaties should also be prepared. …."
'This
astonishing proposing', a thug oifigeach de chuid an Choimisiúin
air seo i meamram inmheánach. Ar ndóigh, bhí
dul amú bunúsach ar an Rialtas sa mhéid nach
n-aithníonn an Comhphobal ach teangacha oifigiúla
arb ionann iad agus teangacha oibre. Fágann sé seo
nach teanga oifigiúil ná teanga oibre í an
Ghaeilge. Cad chuige seasamh seo an Rialtais? Tá teoiricí
éagsúla ann. An t-aon ní a bhfuiltear aontaithe
faoi ná nach bhfuil aon bhailíocht ag an míniú
a tugadh - 'serious difficulties of a practical nature' le haistriúcháin.
Bhí sé ar na bacáin go raibh deireadh le cur
leis an nGaeilge mar cháilíocht riachtanach iontrála
sa státseirbhís - rud a tharla trí bliana ina
dhiaidh sin - agus bheadh sé geall a bheith dodhéanta
é sin a dhéanamh dá mbeadh an Ghaeilge ina
teanga oifigiúil, oibre de chuid an CE. Measann daoine eile
nár theastaigh ó na húdaráis gur daoine
le Gaeilge amháin a bheadh á earcú do na poist
nua in institiúidí an CE, rud a tharlódh mar
bheadh daoine le Gaeilge mhaith de dhíth sa Bhruiséil.
Deir daoine eile fós go raibh eagla ar an Rialtas gur suarach
an méid Gaeilge a d'úsáidfeadh polaiteoirí
Éireannacha sa Pharlaimint Eorpach nó státseirbhísigh
Éireannacha eatarthu féin agus go mbeadh an tír
seo ina cheap magaidh. Bíodh a rogha míniú
ag gach duine! Tá rud amháin cinnte - cailleadh deis
stairiúil. Mar a dúirt an file, Diarmaid Mac Muirí,
fadó:
Ní hí an Ghaeilge a chuaigh ó chion,
Ach an dream dar dual di dídean.
Íorónta
go leor, tá an deis chéanna chugainn arís.
Tá sé ionann is a bheith cinnte go mbeidh deich mballstát
nua ag an gComhphobal an bhliain seo chugainn agus naoi dteanga
á gcur le liosta na dteangacha oifigiúla, oibre -
an Pholainnis, an tSeicis, an tSlóvaicis, an tSlóivéinis,
an Ungáiris, an Eastóinis, an Liotuáinis, an
Laitvis agus an Mháltais. Go deimhin, tá siad le feiceáil
cheana féin ar shuíomh gréasáin na Parlaiminte
Eorpaí. I gcás ceithre cinn de na teangacha seo, is
lú líon na ndaoine a bhfuil siad ar eolas acu ná
an Ghaeilge - an Eastóinis, an Liotuáinis, an Laitvis
agus an Mháltais. Go deimhin, níl an Mháltais
ar eolas ach ag thart faoi 300, 000 duine. Bheadh sé éasca
ag Rialtas na hÉireann a iarraidh go gcuirfí an Ghaeilge
leis an liosta. An bhfuil níos mó féin-mhuiníne
nó misnigh againn anois ná mar a bhí tríocha
éigin bliain ó shin? Feicfear!
An
Comhphobal Eorpach agus Cúrsaí Oideachais agus Cultúir
Ní
raibh aon tagairt do chúrsaí oideachais ná
don chultúr go dtí aimsir Chonradh Maastrict i 1992.
Glacadh ansin le hairteagail ar an oideachas, ar ghairmoiliúint
agus ar an gcultúr. Bhí frásaí le feiceáil
ansin don chéad uair mar 'an Comhphobal … éagsúlacht
chultúrtha agus teanga [na mballstát] á hurramú
aige ' agus an Comhphobal '…ag urramú a n-éagsúlacht
náisiúnta agus réigiúnach … '.
I bhfocail shimplí, bhí bonn anois sna conarthaí
chun tacú le cearta teanga agus cultúir.
Ach
i bhfad roimhe sin, bhí na céimeanna tosaigh glactha.
Chomh fada siar le 1979, an bhliain tosaigh inar thogh gnáthshaoránaigh
na hEorpa a bParlaimint fhéin trí vóta dhíreach,
leagadh rún faoi bhráid na Parlaiminte Eorpaí
ag iarraidh go réiteofaí tuarascáil ar theangacha
réigiúnacha an Chomhphobail. Bíodh sé
mar ábhar bróid againn gur teachta Éireannach
a mhol an rún - John Hume.
[Bhí
John Hume molta dá mbeinn i mo thost i ngeall ar an méid
a rinne sé do chearta an duine agus don tsíocháin
sa Tuaisceart ach féadaim a rá nach raibh aon teachta
is mó a d'oibrigh go dícheallach, dílis do
chearta teanga sa Pharlaimint Eorpach ná John Hume. Gné
dá shaothar é seo nár tógadh mórán
ceann de go dtí seo].
Glacadh
le rún John Hume agus ceapadh teachta Iodálach, Gaetano
Arfé, leis an tuarascáil a réiteach. Glacadh
le Rún Arfé le móramh compordach - 80 i bhfabhar,
18 ina choinne agus ochtar ag staonadh. Ní raibh, agus níl
fós, cead ag an bParlaimint orduithe a thabhairt do rialtais
na mballstát faoi ábhar nach raibh sna conarthaí
ach bhí cead aici moltaí a dhéanamh. Mhol Rún
Arfé go dtacódh rialtais na mballstát leis
na teangacha neamhfhorleathana, go háirithe i réimsí
tábhachtacha mar oideachas, na mórmheáin chumarsáide
agus an riarachán poiblí. Thairis sin, d'iarr an rún
ar an gCoimisiún gníomhú chun triailscéimeanna
tacaíochta a sheoladh. Osclaíodh líne i mbuiséad
an Chomhphobail an bhliain dár gcionn. Ní raibh ach
€100,000 sa líne ( ECU mar a thugtaí ar an aonad
airgid an tráth úd) ach faoi 1998 bhí €4
m. sa líne. Bhunaigh an Pharlaimint Coiste Idirghrúpa
(i.e. coiste atá comhdhéanta d'ionadaithe ó
ghrúpaí éagsúla polaitiúla) chun
tacú go leanúnach leis na teangacha neamhfhorleathana
agus tá an coiste seo ag obair leis i gcónaí.
Thar na blianta, maoiníodh na mílte tionscadal do
phobail bheaga teanga ar fud na hEorpa -acraí teagaisc, leabhair
do pháistí, léirithe amharclanaíochta,
cláir ríomhaireachta, seimineáir agus comhdhálacha
gan ach cuid acu a lua. Ghlac an Pharlaimint Eorpach le rúin
eile i dtaobh na dteangacha neamhfhorleathana - ceann eile ó
Arfé i 1983 , ceann ó theachta Pléimeannach,
Willy Kuijpers, i 1987 agus an ceann ba uaillmhianaí ar fad
ó theachta Éireannach, Mark Killilea, i 1994 . Nuair
a deirim libh gur caitheadh 321 vóta i bhfabhar Rún
Killilea, vóta amháin ina choinne agus seisear ag
staonadh, feicfidh sibh leibhéal na tacaíochta dár
dteangacha a d'fhás thar na blianta.
An
Biúró Eorpach do Theangacha Neamhfhorleathana
I
1982, ghairm an Grúpa Sóisialach, an grúpa
polaitiúil lenar bhain Hume agus Arfé, cruinniú
sa Bhruiséil féachaint conas ab fhearr a fhéadfaí
tacú le hoidhreacht teanga na hEorpa agus le cearta lucht
a labhartha. Le hais na bpolaiteoirí bhí ionadaithe
ó ghluaiseachtaí teanga i láthair ó
cheithre airde na hEorpa. B'iad na hionadaithe sin a shocraigh go
raibh gá le heagraíocht a fhéadfadh labhairt
agus gníomhú thar ceann na bpobal beaga teanga ar
leibhéal Eorpach. Bunaíodh a leithéid agus
baisteadh an Biúró Eorpach do Theangacha Neamhfhorleathana
air . Toghadh mé mar chéad Uachtarán na heagraíochta
nua agus chaitheas dhá bhliain in oifig. Ansin d'iarr Comhairle
an Bhiúró orm dul ag obair leis an eagraíocht
mar Rúnaí Ginearálta. Thugas breis is ceithre
bhliain déag i mbun an chúraim seo agus ní
mór dom a rá gur bhaineas an-sásamh go deo
as na blianta céanna. Fuaireas an-chuid tacaíochta
ó dhaoine ar fud na hEorpa. Ar na hÉireannaigh a d'fhág
faoina gcomaoin mé bhí Helen Ó Murchú
agus an Col. Eoghan Ó Néill, a ghlac páirt
mhór i mbunú na heagraíochta, Leachlainn Ó
Catháin, a dhréachtaigh an Meabhrán agus na
hAirteagail Chomhlachais agus a chláraigh iad i nGaeilge,
agus Dáithí Ó Maolchoille, a bhí mar
iniúchóir againn thar na blianta agus a lóisteáil
na cuntais iniúchta dúinn in Oifig na gCuideachtaí.
Bhí an Biúró ar an gcéad cuideachta
in Éirinn a lóisteáil a cuid cuntas i euro,
agus gan dabht ba i nGaeilge a bhíodar.
Thosaigh
rudaí ag dul contráilte i dtreo dheireadh na nóchaidí.
Sheol an Coimisiún scéim i 1996 chun cur i gcoinne
imeallú sóisialta dhaoine bochta. Rinne Rialtas na
Ríochta Aontaithe, agus John Major mar Phríomh-Aire,
gearán agus dúirt nach raibh cead ag an gCoimisiún
bheith ag caitheamh airgid ar scéimeanna mura mbeidís
mar chuid dhílis de chlár ilbhliantúil a mbeadh
bonn ceart dlíthiúil faoi i.e. clár a mbeadh
an Coimisiún, an Pharlaimint agus Comhairle na nAirí
tar éis glacadh leis go foirmeálta. Thóg an
Bhreatain cás go dtí an Chúirt Bhreithiúnais
agus thug an Chúirt breith i bhfabhar na Breataine i 1998
. Siúd is nach raibh aon bhaint ag an scéim ba chionsiocair
leis an aighneas le cúrsaí teanga, bhí impleachtaí
móra ag breith na Cúirte. Cuireadh faoi chois láithreach
os cionn 50 líne buiséad nach raibh bonn ceart dlíthiúil
fúthu - ina measc an ceann dár dteangacha. Is mar
sin, a bheag nó a mhór atá an scéal
ó shin. Rinne an Pharlaimint iarrachtaí ar an bhfadhb
a réiteach ach bhí an chonstaic dlí sa tslí
i gcónaí . Ar ndóigh, tá constaic pholaitiúil
ann ar measa fós é. Faoi réir an Chonartha,
mar atá sé anois, caithfear aon chinneadh a bhaineann
le cúrsaí cultúir a ghlacadh d'aon ghuth. Dá
ndéanfaí iarracht ar chlár ilbhliantúil
dár dteangacha a sheoladh, tá sé ionann is
a bheith cinnte go gcuirfeadh an Ghréig, nó b'fhéidir
ballstát éigin eile, ina choinne. Bogadh rúnaireacht
an Bhiúró ó Bhaile Átha Cliath go dtí
an Bhruiséil i 1998 agus dúnadh an oifig in Éirinn
i 2001. Mórbhotún ar an-chuid slite a bhí ansin,
dar liom, ach sin scéal eile.
Céimeanna
Nua - Deiseanna Nua
Tá
solas le feiceáil ar imeall na spéire, áfach.
Tá, in Airteagal 3 den Dréachtbhunreacht nua don Aontas
Eorpach, tagairt do éagsúlacht teanga agus chultúrtha:
Urramaíonn
an tAontas a éagsúlacht shaibhir teanga is chultúrtha
agus déanfaidh sé gach dícheall oidhreacht
chultúrtha na hEorpa a chaomhnú is a fhorbairt.
[Leis an údar an t-aistriúchán].
Is
cosúil é seo le hAirteagal 22 den Dréachtchairt
um Chearta Bunúsacha den Aontas Eorpach, ar glacadh léi
aimsir Chonradh Nice i 2000.
Thairis
sin, tá geallúint tugtha ag an gCoimisinéir
atá freagrach as Oideachas agus Cultúr, Mme. Viviane
Reding, go seolfaidh sí gníomhphlean faoi Fhoghlaim
Theangacha agus faoi Éagsúlacht Teanga. Go deimhin,
in Iris Oifigiúil an AE, dár dáta 31 Iúil
2003, fógraíodh go bhfuiltear ag lorg tograí
chun an bealach a réiteach don ghníomhphlean an Choimisinéara.
Lucsamburgach í Mme. Reding agus mar dhuine a bhfuil mar
mháthair-theanga aici teanga nach bhfuil á labhairt
ag mórán thar 300,000 duine, tuigeann sí a
thábhachtaí is atá cearta teanga agus céimeanna
cuí chun iad a chosaint. Cur chuige glic é foghlaim
theangacha a nascadh le héagsúlacht teanga. Tá
gach duine i bhfabhar teangacha breise a fhoghlaim agus, dá
réir, tá seans an-mhaith ann go nglacfar le moltaí
an Choimisinéara. Ceaptar go bhfógrófar an
gníomhphleansara fada. De bhreis air sin, tá rún
molta sa Pharlaimint Eorpach ag teachta parlaiminte ón Südtirol,
Michl Ebner , ag tacú le moltaí an Choimisinéara
agus moladh aige freisin go mbunófaí Áisíneacht
Eorpach um Éagsúlacht Teanga agus um Fhoghlaim Teangacha
Ghlac Coiste Cultúir na Parlaiminte leis an rún ar
7 Iúil. Níl glactha go fóill leis ag mórsheisiún
agus, má ghlactar leis, tógfaidh sé bliain
nó breis an gníomhphlean a chur sa tsiúl. Mar
sin féin, is léir go bhfuil tacaíocht láidir
i gcónaí do chearta teanga agus do éagsúlacht
teanga san Aontas Eorpach.
Tá
dhá choincheap mar dhlúthchuid de chóras dlí
an Aontais Eorpaigh - cearta an tsaoránaigh Eorpaigh agus
prionsabal na coimhdeachta. Is ionann prionsabal na coimhdeachta
agus an chumhacht chun cinntí a dhéanamh a thiomnú
go dtí an leibhéal is ísle riaracháin
inar féidir an chumhacht sin a úsáid le héifeacht.
Mar sin, is dócha gur ag leibhéal náisiúnta
nó réigiúnach a fhanfaidh an phríomhchumhacht
agus an fhreagracht maidir le polasaí teanga agus cultúir.
Is amhlaidh a bheidh an scéal faoi chúrsaí
oideachais. Ról tacaíochta is mó a bheidh ag
an Aontas Eorpach - ach ról a fheadfadh a bheith criticiúíl
mar sin féin.
An
Mórphictiúr
Ag
seasamh siar dom agus mé ag féachaint ar an mórphictiúr
ar leibhéal náisiúnta agus Eorpach, cad í
mo bhreith nó cad í mo bharúil? Pictiúr
geal, dóchasach a fheicim sa chuid is mó. Feicim paistí
dubha ar an gcanbhás, feicim fadhbanna le sárú
agus easpa acmhainní nó tuisceana in áiteanna.
Ach feicim chomh maith dul chun cinn, fás na caoinfhulaingthe
agus tacaíocht do chearta teanga, go háirithe sa dlí
idirnáisiúnta. Aithním chomh maith gur tharla
cuid nach beag den dul chun cinn seo le fiche bliain anuas. Ní
tráth clamhsáin nó caointe ach tráth
diongbháilteachta agus dul chun cinn atá anois againn.
Eorpaigh
sinn uile. Cloistear ár nguth! Dúirt mé rudaí
géara faoin rialtas a bhí againn tríocha éigin
bliain ó shin agus ní ghabhaim leithscéal faoi
sin. Ach caithfidh mé a rá freisin go bhfuair an Biúró
Eorpach agus mise go pearsanta an-tacaíocht ó rialtais
Éireannacha eile agus ó theachtaí Éireannacha
sa Pharlaimint Eorpach, ba chuma cén páirtí
polaitiúil lenar bhain siad. Beidh comhdháil idir-rialtasach
ag tosú gan mhoill - comhdháil ag a socrófar
leagan amach an Aontais Eorpaigh go ceann i bhfad. Má theastaíonn
uainn go mbeadh rud le rá againne, Éireannaigh, faoi
stádas na Gaeilge san Aontas Eorpach nó faoi chearta
teanga i gcoitinne, anois an t-am lenár gcuid tuairimí
, lenár gcuid éileamh, a chur in iúl dár
rialtas. Tá achainní idirlín, atá dírithe
ar Dháil Éireann, agus a éilíonn go
ndéanfaí teanga oifigiúil, oibre de chuid an
AE den Ghaeilge, seolta ag Fionnlanach, Panu Petteri Höglund
. Ná bíodh sé le rá gur mó an
díograis faoin nGaeilge atá ag eachtrannach ná
mar atá ag clanna Gael féin! Beidh toghcháin
Eorpacha ann an bhliain seo chugainn. An mbeidh éilimh nó
tuairimí againn le cur in iúl do na hiarrthóirí?
Má fhanfaimid inár dtost, ná bímis ag
clamhsán agus an t-aicsean thart. Rugamar an bua linn le
fiche éigin bliain anuas ar an stáitse Eorpach. Bhéarfaimid
arís é ach cur chuige.
|
